Naslovna › Mala matura › Geografija
Unutrašnje sile
Geografija za malu maturu
Jedinica 3: Litosfera i reljef
Podsetnik
Unutrašnje sile potiču iz unutrašnjosti Zemlje i pokreću litosferne ploče.
Dva važna tektonska pokreta su nabiranje i rasedanje: pod velikim pritiskom ili zatezanjem slojevi stena menjaju oblik i položaj. Pri rasedanju nastaju pukotine koje se zovu rasedi.
Vulkan je mesto gde rastopljena stena iz unutrašnjosti Zemlje izbija na površinu kroz otvor koji se zove krater. Vulkani mogu biti aktivni ili ugašeni.
Zemljotres je podrhtavanje tla zbog naglog pomeranja stena u dubini. Mesto u unutrašnjosti Zemlje gde nastaje zove se žarište. Jačina zemljotresa izražava se na dva načina: prema energiji oslobođenoj u žarištu (magnituda) i prema posledicama, odnosno prema tome kako ga ljudi osećaju i koliko su oštećene zgrade.
Probaj zadatak
Zadatak 1
Kako nastaju nabrane planine, kao što su Alpi i Himalaji?
- izdizanjem blokova Zemljine kore duž raseda
- savijanjem slojeva stena u bore pri sudaru ploča
- nagomilavanjem lave i vulkanskog pepela oko kratera
- taloženjem materijala koji nanose reke i lednici
Prikaži rešenje
Tačan odgovor: B. savijanjem slojeva stena u bore pri sudaru ploča
Kada se litosferne ploče sudaraju, ogroman pritisak sa strane savija slojeve stena u bore, slično stolnjaku koji gurneš po stolu. Tako su nastali Alpi, Himalaji i Andi, ali i Dinarske planine u Srbiji. Izdizanje blokova duž raseda stvara gromadne, a ne nabrane planine.
Zadatak 2
Kada kruti slojevi Zemljine kore ispucaju duž raseda, izdignuti blokovi čine gromadne planine, a spušteni blokovi rovove.
- Tačno
- Netačno
Prikaži rešenje
Tačan odgovor: Tačno
Tačno je. Slojevi stena se savijaju u bore samo dok su dovoljno savitljivi; kada su kruti, pod jakim pritiskom ili zatezanjem pucaju duž pukotina koje se zovu rasedi. Izdignuti blokovi su gromadne planine, a spušteni rovovi: na primer, Rajna između gromadnih planina Vogeza i Švarcvalda teče kroz rov.